Tehlike ve İşletilebilirlik kavramını yaygın olarak HAZOP olarak duyarız. HAZOP kelimesi ise “Hazard and Operability” kelimelerinin kısaltmasından gelir. Çok yaygın olarak kullanılan yapılandırılmış bir yöntem olan HAZOP, belirtilen çalışma koşullarını ve proses tasarımındaki sapmaları değerlendirilir ve standart kılavuzları ile süreç değişkenlerini kullanır. HAZOP analizi, farklı disiplinlerden oluşan uzmanlardan oluşan bir takım tarafından bir beyin fırtınası dâhilinde gerçekleştirilir.
Tehlike ve İşletilebilirlik (HAZOP) Kısa Tarihi
Tehlike ve İşletilebilirlik, 1960’ların sonlarında ve 1970’lerin başlarında Trevor Kletz ve Ellis Knowlton tarafından kimyasal proses tesislerinin güvenliğini değerlendirmek için Kimyasal Endüstri Enstitüsü’nde (Institute of Chemical Industry, ICI) yapılan çalışmaların ardından HAZOP endüstri standardı kısaltması ile ortaya çıktı.
1977 yılında, Kimyasal Endüstrileri Birliği (Chemical Industries Association, CIA) tarafından HAZOP rehberi yayımlanmıştır ve HAZOP analizleri yıllar içerisinde geliştirilerek iyileştirilmiştir.
O zamandan 2006 yılına kadar Kletz, yeni materyal ve anımsatıcı resimlerle prosedürü güncel ve taze tuttu. Prosedür, yeni süreç tasarımlarının ve önerilen yenilemelerin yapılandırılmış bir ekip analizini tetiklemek için oldukça standart bir anahtar kelime kombinasyonları seti kullanmak üzere hızla geliştirildi. 2008 yılında Crawley ve arkadaşları, daha az kesin olan ‘anahtar kelime’ yerine ‘parametreler’ (sıcaklık, basınç vb.) ile birlikte ‘kılavuz kelimeler’ (daha fazla, daha az vb.) kullandı.
1980’lerde bilgisayarların ortaya çıkmasıyla birlikte, sonuçları kaydetmek, gözden geçirmek ve çözmek için bilgisayar yazılımı geliştirildi. Bu günlerde taslak rapor, dizüstü bilgisayar kullanılarak ‘yerinde’ hazırlanabilir ve toplantı odasındaki bir ekrana yansıtılabilir. Hatta uzaktan çalışmanın arttığı bu dönemlerde, teams, zoom gibi iletişim platformları da kullanılarak ekip üyelerinin kaydedilenleri onaylama fırsatı yaratılabilir.
Sorunların daha hızlı çözülmesini sağlamak için HAZOP çalışması sırasında başarısızlığa uğrama senaryolarının değerlendirilmesine yardımcı olmak için bazı yerlerde Süreç Simülasyonu yazılımı kullanılmaktadır.
Tehlike ve İşletilebilirlik (HAZOP) Metodolojisi
HAZOP metodolojisinin gerektirdiği ayrıntı düzeyi, potansiyel olarak tehlikeli olaylara yol açabilecek birçok farklı ekipmanın ve işletim arıza yolunun belirlenmesine yardımcı olur. HAZOP’lar normal veya standart, sabit durum koşullarından sapmalara odaklandığından ayrıca başlatma, kapatma, bakım ve acil durum operasyonları gibi diğer süreç durumlarını da uygun şekilde değerlendirmelidir. Bazı durumlarda, çevreleme kaybı, hizmet kaybı ya da aşırı hava koşulları gibi dış faktörleri içeren ek kontrol listeleri, HAZOP’un daha kapsamlı olmasını sağlar ve bu işletmeye normal tasarımın dışında bir perspektif katar.
HAZOP uygulamasının temelini proses parametreleriyle kılavuz kelimeleri oluşturur. Proses parametreleri olarak akış, basınç, reaksiyon, viskozite, sıcaklık, yoğunluk, seviye, karışım, deşarj gibi söz konusu olan tesise uygun parametreler seçilir. Kılavuz kelimeleri ise kısa olmakla birlikte çok fazla şeyi ifade eder. Sözlerimi biraz daha somutlaştırmam gerekirse; hiç, az, fazla, kısmen gibi kelimeler kılavuz kelimeleri olarak kullanılır. Bu kısa kelimelerin üzerlerine yüklenen anlamları ise Tablo 1’de görebilirsiniz.
| Kılavuz Kelime | Anlamı |
|---|---|
| Hiç (None) | Belirlenen amacın başarıya ulaşmaması (örn: akışın olmaması) |
| Az (Less) | Parametre üzerinde azalmanın olması (örn: akışın az olması) |
| Fazla (More) | Parametre üzerinde artış olması (örn: akışın fazla olması) |
| Ters (Reverse) | Dizaynın tersinin gerçekleşmesi (örn: akışın ters olması) |
| Yanı Sıra (As well as) | Amaca ilave bir takım olayların ve aynı zamanda diğer ilgili faaliyetlerin de gerçekleşmesi (örn: akışın yanı sıra sıcaklık yükselmesi) |
| Kısmen (Part of) | İstenen durumun tam gerçekleşmemesi (örn: akış bileşeninin istenenden farklı olması) |
HAZOP analizinde proses tehlikelerini belirlemek için parametrelerle kılavuz kelimeleri bir arada kullanılarak dizayn sapmaları belirlenir. Belirlenen sapmanın HAZOP uygulaması için iyi bir seçim olup olmadığını Şekil 1’deki HAZOP akım şemasını uygulayarak anlayabiliriz.
Yüksek lisans derslerimden birinde gübre üretim prosesini proje olarak almıştım ve o proje içerisinde HAZOP çalışması da yapmıştım. Sizlere de örnek olması açısından Tablo 2’de hazırladığım HAZOP çalışmasının bir kısmını tablo halinde verdim.
Tehlike belirleme yöntemlerinden biri olan HAZOP, sistemlerin tasarım amacından sapmasının muhtemel nedenlerini ve bunların neden olacağı sonuçları değerlendirmek için en sistematik yöntemlerden biridir. Diğer yöntemlerinde de olduğu gibi, tek başına HAZOP analiziyle, tüm tehlikelerin ve tüm işletilebilirlik problemlerinin tanımlanması oldukça zordur.
Tüm risklerin en iyi bir biçimde anlayabilmemiz için öncelikle bu risklerin ortaya çıkmasına neden olan tehlikeleri anlamalı ve belirlemeliyiz. Bu da birbirinin eksiklerini tamamlayan güçlü bir ekiple sağlanabilir.
Faydalı Kaynaklar
James A. Klein, Bruce K. Vaughen, Process Safety, Key Concepts and Practical Approaches, Taylor&Francis, 2017
Gül, A. (2020). Kimya Mühendisliği Özel Konular – Proses Güvenliği. İTÜ Yüksek Lisans Ders Notları
AKMAN, A. (2015). Çalışma Dünyası Dergisi • Labour World. Kimya Sektöründe Tehlike ve İşletilebilirlik (HAZOP) Analizi, 3(2), 59–74.
